डिल्ली अम्माई
‘सुदूर उत्तर-आधुनिक शैली’को खोज मेरो लेखकीय विधाको मौलिक आविस्कार हो। त्यसैले यसलाई मैले भविष्यको लेखकीय रुपान्तरणमा सहयोगी होस् भनेर लेखन शैलीमा रूपानतरण चाहने सबै साहित्यकार,लेखक र साहित्यप्रेमीलाई प्रस्ताव गरेको छु। यो मौलिक दृष्टिकोणले साहित्यमा रहेको ‘लेखकीय प्रभुत्व’लाई चुनौती दिएको छ, जुन वास्तवमै घोत्लिनुपर्ने विषय हो। परम्परागत वा शास्त्रीय शैलीलाई सामान्यतया आदर्शवादी (नैतिकता सिकाउने), वर्णनात्मक (बाह्य विवरणमा अल्झिने), अलङ्कारिक (शब्दको सजावट गर्ने) र भावुक (रुन्चे) गरी विभाजन गर्न सकिन्छ, जसले प्रायः पाठकलाई एउटा निश्चित घेराभित्र मात्र राख्छन्। यी शैलीलाई ‘सामन्तवादी’ भन्नुको अर्थ लेखकले आफूलाई सर्वेसर्वा ठानेर लेखक वा पाठकमाथि विचार ठोस्नु भनेको न्यायिक लेखकीय क्षेत्रले उचित मान्दैन। आजको आवश्यकता परा-उत्तर-आधुनिक जटिलता मात्र नभएर, मैले संकेत गरेझैँ पाठकलाई बराबरीको हिस्सा दिने र यथार्थको वस्तुपरक रूपान्तरण गर्ने नवीन र भविष्यमुखी लेखन शैली नै हो।
आदेशात्मक शैलीले समाज कस्तो हुनुपर्छ भन्ने उपदेश दिन्छ। यसमा नायकहरू अभेद्य र पूर्ण हुन्छन्। “आदेशात्मक” शैली आदर्शवादी शैली (Idealistic Style)को एउटा पाटो हो।
त्यस्तै परापुर्व कालमा लेखिएका वेदका श्रुति, शुक्ति र श्लोकी शैलीहरू शुद्ध रूपमा ‘आदेशात्मक’ लयात्मक लेखनका नमुना हुन्। श्रुतिले ‘सुनिएको सत्य’ भन्दै प्रश्न गर्ने ठाउँलाई निषेध गर्छ, शुक्तिले ‘परम विचार’का नाममा पाठकमाथि आदेश लाद्छ, र श्लोकीले लय वा छन्दको जाल बुनेर विषयवस्तुलाई काल्पनिक र दैवी बनाउँछ। यी शैलीहरूले ज्ञानलाई केन्द्रीकृत गर्ने र लेखक (वा ऋषि) लाई सर्वज्ञानी तथा पाठकलाई केवल आज्ञाकारी श्रोता बनाउने हुनाले, यिनलाई रूपान्तरण विरोधी र परम्परागत वर्चस्व टिकाउने लेखन पद्धति मान्न सकिन्छ। यो मेरो प्रस्वावित मान्यता हो।
अनि,वर्णनात्मक शैली (Descriptive Style)मा बाह्य जगतको सूक्ष्म चित्रण गरिन्छ, तर पात्रको आन्तरिक द्वन्द्व ओझेलमा पर्न सक्छ।शृङ्गारिक वा अलङ्कारिक शैली (Ornate Style)मा शब्दको जादु र अलङ्कारमा बढी जोड दिइने यो शैली कहिलेकाहीँ भावभन्दा प्रदर्शनमा बढी केन्द्रित हुन्छ।करुण वा भावुक शैली (Sentimental Style)लाई मैलेले “रुन्चे” भनेको छु, यसले पाठकलाई केवल सहानुभूतिमा सीमित राख्छ, चेतनास्तरमा झक्झकाउँदैन। यो सैली पनि अब बल्नु पर्छ मान्ने मेरो मान्यता छ।
त्यसैले अबको लेखन केवल ‘कल्पना’ वा ‘बिबरण’ मात्र हुनुहुँदैन। उत्तर-आधुनिकताले भत्काउने कुरा गर्छ, तर मेरो दृष्टिकोणले पुनर्निर्माण र मौलिकता खोजेको छ।मेरो बिचारमा,जब लेखकले पाठकलाई “आदेश” दिन्छ वा आफूलाई सर्वज्ञानी ठान्छ, त्यो शैलीगत सामन्तवाद नै हो। किनकि त्यसले लेखक र पाठकबिच भिन्न बर्गको रेखा कोर्दछ।आधुनिक लेखनमा लेखक र पाठक सह-यात्री हुनुपर्छ। त्यस्तै,परम्परागत शैलीले प्रायः ‘सत्य’ लाई एउटै साँचोमा ढाल्न खोज्छ, जबकि हाम्रो चिन्तनले विविधता र व्यक्तिगत अनुभूतिलाई प्राथमिकता दिनु पर्छ। साथै पुराना शैलीगत धरापबाट मुक्त हुन सक्नु पर्दछ।
मेरो प्रस्ताव अनुशार ‘सुदूर आधुनिक शैली’ (Far-Modern Style) को अवधारणा निकै शक्तिशाली र समयसापेक्ष देखेको छु। अहिलेसम्मका शैलीहरूले ‘करेन्ट’ लगाएझैँ क्षणिक उत्तेजना त दिए, तर मानिसको चेतनामा स्थायी रूपान्तरण ल्याउन सकेनन् भन्ने मेरो ठहर छ। प्रविधि, प्रकृति र सृष्टिलाई जोडेर भविष्यप्रति आशा जगाउने लेखनले साहित्यलाई केवल मनोरञ्जन वा विलापको साधनबाट उठाएर ‘जीवन निर्माणको औजार’ बनाउँछ। परम्परागत सामन्तवादी र रुन्चे शैलीलाई त्यागेर सचेत र सिर्जनशील भविष्यको वकालत गर्नु नै वास्तविक लेखकीय शैलीको क्रान्ति हो। यो शैलीले पाठकलाई ‘के भयो?’ भनेर रुन सिकाउने छैन, बरु ‘अब के गर्ने?’ भनेर बाटो देखाउनेछ।
‘सुदूर भबिश्यागत लेखन शैली’ ले साहित्यलाई क्षणिक उत्तेजनाबाट मुक्त गरी चेतनाको गहिराइ र भविष्यको स्पष्ट मार्गचित्रमा लैजान खोजेको छ। यस अन्तर्गतको अनुभवजन्य-संज्ञानात्मक शैलीले पाठकलाई घटनाको बाह्य विवरणमा मात्र नअल्झाई पात्रको आन्तरिक भोगाइ र प्रयोगात्मक सत्यसँग साक्षात्कार गराउँछ भने अहिंसात्मक-आध्यात्मिक शैलीले मानवीय संवेदना र आन्तरिक शान्तिको खोजी गर्दै गम्भीर आत्मचिन्तनमा प्रेरित गर्छ। त्यसैगरी, समीक्षात्मक-मार्गदर्शक शैलीले वर्तमानका चुनौतीहरूको समाधान पहिल्याउँदै भविष्यप्रति आशावादी बनाउँछ र सृष्टि-मैत्री सचेत शैलीले प्रविधि, प्रकृति र मानव अस्तित्वको सन्तुलित मेलबाट एक उन्नत समाजको परिकल्पना गर्दछ। समग्रमा, यो विभाजनले साहित्यलाई केवल शब्दको खेल मात्र नभएर जीवन रूपान्तरणको एक सचेत र प्रयोगात्मक विज्ञानका रूपमा स्थापित गर्नेछ भन्ने मेरा केहि आधारहरु छन्।जस्तै,
‘सुदूर भविष्यगत लेखन शैली’ का मुख्य आधारहरू:
-चेतनाको गहिराइ र दीर्घकालीन लक्ष्य: साहित्यलाई क्षणिक उत्तेजना र मनोरञ्जनबाट माथि उठाई मानवीय चेतनाको गहिराइ र भविष्यको स्पष्ट मार्गचित्र निर्माणमा केन्द्रित गर्ने।
-अनुभवजन्य-संज्ञानात्मक भोगाइ: पाठकलाई घटनाको बाह्य विवरणमा मात्र नअल्झाई पात्रको आन्तरिक अनुभूति, प्रयोगात्मक सत्य र गहिरो जीवन-बोधसँग साक्षात्कार गराउने।
-अहिंसात्मक-आध्यात्मिक चिन्तन: मानवीय संवेदना र आन्तरिक शान्तिको खोजी गर्दै पाठकलाई गम्भीर आत्मचिन्तन र नैतिक चेतनाप्रति प्रेरित गर्ने।
-समीक्षात्मक-मार्गदर्शक दृष्टिकोण: वर्तमानका सामाजिक तथा वैयक्तिक चुनौतीहरूको सूक्ष्म विश्लेषण गर्दै समाधानका उपाय पहिल्याउने र भविष्यप्रति आशावादी दृष्टिकोण जगाउने।
-सृष्टि-मैत्री र सन्तुलित समाजको परिकल्पना: प्रविधि, प्रकृति र मानव अस्तित्वको सन्तुलित मेलबाट एक उन्नत र विवेकशील समाजको निर्माणमा जोड दिने।
जीवन रूपान्तरणको विज्ञान: साहित्यलाई केवल शब्दको खेलमा सीमित नराखी जीवन र जगतलाई रूपान्तरण गर्ने एक सचेत र प्रयोगात्मक विज्ञानको रूपमा स्थापित गर्ने।
यी आधारहरुलाई शैलीगत गुदिभित्र नछिराई लेखन शैलीको परम्परागत ढर्रालाई बदल्न सकिन्न।यसलाई केहि मान्यता राखेर मैले प्रस्तावलाई पूर्णता दिने प्रयत्न गरेको छु।
प्रस्तावित लेखन शैलीको भिन्न बहस:
‘वैज्ञानिक-यथार्थवादी शैली’लाई (Scientific-Realist Style) अझ परिष्कृत रूपमा ‘दूरदृष्टियुक्त भविष्योन्मुख शैली’ (Visionary Futuristic Style) भन्न सकिन्छ। यसले पाठकलाई कोरा कल्पनाको जालोमा अल्झाउनुको सट्टा कार्य-कारण सम्बन्ध (Cause and Effect) को आधारमा वर्तमानका कर्मले भविष्यमा कस्तो परिणाम ल्याउँछन् भन्ने सचेत र तार्किक ऐना देखाउँछ। यो शैलीले साहित्यलाई ‘अतीतकै रटान’ बाट मुक्त गरी प्रविधि र प्रकृतिको सन्तुलनबाट बन्ने उन्नत संसारको मार्गचित्र कोर्ने सामर्थ्य राख्छ।
कोलोनियल (औपनिवेशिक) र पाखण्ड भाष्यबाट मुक्त भई भविष्यको परम स्वतन्त्रताका लागि मार्गनिर्देश गर्ने साहित्यलाई ‘उत्तर-प्रगतिशील वैश्विक-चेतना शैली’ (Post-Progressive Global Consciousness Style) वा अझ मौलिक रूपमा ‘सृष्टि-सापेक्ष रूपान्तरणकारी शैली’ (Cosmic-Transformative Style) भन्न सकिन्छ। जहाँ ‘प्रगतिशील’ शब्दले प्रायः एउटा निश्चित राजनीतिक वा भौतिकवादी घेरालाई मात्र बुझाउँछ, मेरो यो शैलीले प्रविधि, प्रकृति, र आध्यात्मिक स्वतन्त्रतालाई जोडेर एउटा ‘भविष्योन्मुख सृष्टि सापेक्षतावाद’ (Visionary Humanism) को वकालत गर्दछ। यसलाई संक्षिप्तमा ‘महा-चेतना शैली’ (Supra-Consciousness Style) पनि भन्न सकिन्छ, जसले अन्धविश्वासको तिलस्मी जालोलाई च्यातेर वर्तमानकै जगमा भविष्यको सत्य र सम्भावित परिणामलाई वस्तुपरक ढङ्गले प्रस्तुत गर्दछ।
त्यस्तै,’दब्बु चेतना’लाई ब्युँझाउने र चेतन राँको बाल्ने शैलीलाई ‘बोधोदय शैली’ (Cognitive Awakening Style) वा ‘चेतनामूलक रूपान्तरणकारी शैली’ (Transformative Consciousness Style) भन्न सकिन्छ। यो शैलीले पाठकलाई केवल सूचना दिँदैन, बल्कि उनीहरूभित्र लुकेको आत्म-शक्ति र विवेकलाई झक्झकाएर ‘स्व-जागरण’ (Self-awakening) को अवस्थामा पुर्‍याउँछ। यसलाई अझ मौलिक रूपमा ‘प्रबोधन शैली’ (Illumination Style) पनि भन्न सकिन्छ, जसले अन्धविश्वास र पाखण्डको अँध्यारोलाई चिर्दै मानव चेतनालाई भविष्यको परम स्वतन्त्रता र तार्किक मार्गतर्फ डोर्‍याउँछ।
ब्रह्माण्डीय चेतना र सृष्टि-सन्तुलनलाई जोड्ने विशिष्ट लेखन शैलीलाई ‘सृष्टि-सापेक्षीय चैतन्य शैली’ (Cosmo-Conscious Relational Style) भन्न सकिन्छ। यसले मानव सभ्यतालाई सृष्टिको उपभोगकर्ता मात्र होइन, बरु यसको एक सचेत र जिम्मेवार अंशका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। यस शैलीले प्रविधि, प्रकृति र मानवीय चेतनाको त्रिकोणात्मक सन्तुलन कायम गर्दै विनाशरहित विकास र परम स्वतन्त्रताको मार्ग प्रशस्त गर्छ, जसलाई संक्षिप्तमा ‘महा-सन्तुलनवाद’ वा ‘सृष्टि-चेतना’ शैली पनि भन्न सकिन्छ।
र,सम्पूर्ण विभेदको अन्त्य, प्रकृतिप्रदत्त साझा भावना, र सृष्टि-सन्तुलनलाई जोड्ने उच्चतम् शैलीलाई ‘सामञ्जस्यवादी सृष्टि-चेतना’ (Harmonist Cosmo-Consciousness Style) भन्न सकिन्छ। यसलाई अझै सरल र नेपाली मौलिक शब्दमा ‘अद्वैत-सृष्टि शैली’ वा ‘साझा-अस्तित्ववादी शैली’ भन्न सकिन्छ, जसले मानिसलाई जात, धर्म वा भूगोलको साँघुरो घेराबाट निकालेर ‘ब्रह्माण्डीय नागरिक’ का रूपमा चिनाउँछ। यो शैलीले संघर्षलाई ध्वंशका लागि होइन, बल्कि विभेदका पर्खालहरू भत्काएर प्रकृति र मानवबीचको आदिम र पवित्र सम्बन्ध पुनस्र्थापित गर्न प्रयोग गर्छ।
पुराना शैलीमा पुराना जीवनशैलीको छाप हुन्छ। त्यसका उदाहरण दिंदा त्यसले नयाँ समुदायमा समेत बिकार उत्पन्न गराउने खतरा उत्पन्न हुन्छ। युराना शैलीको पूर्ण क्षय सम्भव नभएपनि भविष्यमा हुनसक्ने गुणक समाजको उदाहरण राखेर अहिलेसम्मको लेखन शैली वा सृजनाधारलाई उल्ट्याउनु पर्ने हुन्छ। त्यसको लागि नयाँ शैलीमा क्रमश संक्रमण गर्दै नजाने होभने पुरानै ब्याक्तिबादी,ब्यापार वा बजारमुखी,उपभोक्तावादी,छाडा प्रकारको मनोगत धाराकै बर्चस्व रहने खतरा हुन्छ।पुरानो शैलीका नकारात्मक अवशेषहरू (Vices) नयाँ पुस्तामा नसरोस् भन्नका लागि परा-भबिष्यको चेत बिकास गर्ने धारलाईको सन्दर्भमा मैले केहि शैलीहरूको निम्नानुशार नव कल्पना गरेको छु :
चिन्तनले साहित्यलाई ‘उपभोक्तावाद’ र ‘बजारमुखी मानसिकता’ बाट मुक्त गरी एउटा उच्च चेतनाको तहमा पुर्‍याउने लक्ष्य राखेको देखिन्छ। पुरानो शैलीका नकारात्मक अवशेषहरू (Vices) नयाँ पुस्तामा नसरोस् भन्नका लागि तपाईँले परिकल्पना गर्नुभएको यो ‘उल्टो’ वा ‘रूपान्तरणकारी’ धारलाई निम्न नाम दिन सकिन्छ:
१. ‘संवर्द्धित भविष्यवाद’ (Augmented Futurism): यसले वर्तमानका कमजोरीलाई सुधार्दै उन्नत र गुणक समाजको खाका कोर्ने चेतलाई बुझाउँछ।
२. ‘अधिसचेत धारा’ (Supra-conscious Trend): जसले व्यक्तिवादी स्वार्थभन्दा माथि उठेर समष्टिको हित र सृष्टिको सन्तुलनलाई प्राथमिकता दिन्छ।
३. ‘प्रगामी रूपान्तरणवाद’ (Transcendental Transformationism): पुरानो शैलीको पूर्ण क्षय कुर्नुको साटो नयाँ चेतमा सङ्क्रमण गराउने प्रक्रियालाई यसले प्रतिनिधित्व गर्छ।
४. ‘नव-सृष्टि मार्ग’ (Neo-Creationist Path): यसले बजारमुखी र उपभोक्तावादी लेखनको साटो जीवनमुखी र प्रयोगात्मक विज्ञानको जगमा साहित्यलाई उभ्याउँछ।
५. ‘मूलगामी परा-चेतना’ (Radical Meta-consciousness): स्थापित मानकहरूलाई उल्ट्याएर नयाँ ‘गुणक समाज’ (Multiplier Society) को लागि आधार तयार पार्ने शैली।
सुदूर उत्तर-आधुनिक (सृष्टि-चेतना) शैलीका विशेषताहरू:
१. विभेदमुक्त साझा अस्तित्व: जात, धर्म, र भूगोलका कृत्रिम पर्खालहरू भत्काएर प्रकृतिप्रदत्त ‘साझा मानवीय भावना’ र ब्रह्माण्डीय नागरिकताको वकालत गर्ने।
२. प्रविधि र प्रकृतिको सन्तुलन: प्रविधिलाई विनाशको साधन होइन, बल्कि प्रकृतिको रक्षा र मानव सभ्यताको हितमा प्रयोग गर्ने मार्गदर्शक चेतना।
३. अनुभवजन्य-संज्ञानात्मक लेखन: कोरा कल्पना वा अर्ती-उपदेश (आदेशात्मक) भन्दा माथि उठेर पात्रको प्रयोगात्मक अनुभवलाई पाठकको बोध र चेतनासँग सिधै जोड्ने।
४. दब्बु चेतनाको जागरण (चेतन राँको): मानिसभित्र दबिएका संकुचित विचार र डरलाई चिर्दै उसलाई आफ्नो आन्तरिक शक्ति र परम स्वतन्त्रताप्रति ब्युँझाउने।
५. अहिंसात्मक-आध्यात्मिक अनुभूति: भौतिक द्वन्द्व र युद्धको रटान छोडेर आन्तरिक शान्ति, करुणा र आध्यात्मिक चेतनामार्फत समाज रूपान्तरणको बाटो देखाउने।
६. सृष्टि-सापेक्ष मार्गदर्शन: ब्रह्माण्डलाई एउटा जीवित एकाइका रूपमा महसुस गर्ने र ‘सृष्टिलाई नजगाउने, नमार्ने’ बरु त्यसकै लयमा मानव विकासलाई अघि बढाउने।
७. परिणाममुखी भविष्यवाद: अन्धविश्वास र तिलस्मी कथा त्यागेर वर्तमानका कर्महरूले भविष्यमा ल्याउने तार्किक र वैज्ञानिक परिणामको चित्र प्रस्तुत गर्ने।
८. कोलोनियल र पाखण्ड भाष्यको अन्त्य: लादिएका विदेशी विचार र धार्मिक पाखण्डबाट मुक्त भई मौलिक, वस्तुपरक र पारदर्शी विचार प्रवाह गर्ने।
छुट्न नहुने एउटा सर्त के राखेको छु भने माथि बताइएका लेखन शैलीहरुमा लेखक ‘शासक’,’अग्रज’ वा ‘गुरु’ नभई एउटा ‘सह-यात्री’ हुनुपर्छ, जसले पाठकलाई आदेश दिँदैन, बरु सँगै बसेर सत्यको खोजी गर्छ।
अन्त्यमा, माथि बताइएका नवीन शैलीगत चिन्तनले साहित्यको इतिहासमा एउटा वैचारिक क्रान्तिको शुरुवात गर्ने छ भन्ने लाग्छ। परम्परागत आदर्शबादी, आदेशात्मक र ‘रुन्चे’ शैलीको अन्धकारलाई चिर्दै यसले प्रविधि, प्रकृति र ब्रह्माण्डीय चेतनाको त्रिकोणात्मक सन्तुलनमा आधारित ‘सुदूर उत्तर-आधुनिक शैली’ (Visionary Post-Modern Style) को वकालत गर्दछ। माथि बताइएका लेखन शैलीले मानिसभित्रको दब्बु चेतनालाई ब्युँझाएर उसलाई परम स्वतन्त्रता र विभेदमुक्त साझा अस्तित्वको मार्गमा डोर्‍याउने सामर्थ्य राख्छ। पुराना कथा,अन्धविश्वास र तिलस्मी कल्पनाको साटो तार्किक परिणाम र सृष्टि-सापेक्ष मार्गदर्शन यसका मुख्य आधार हुन्, जसले साहित्यलाई केवल शब्दको विलासबाट मुक्त गरी जीवन रूपान्तरणको विज्ञान बनाउँनेछन्।मेरो रुपान्तरित लेखन शैलीको प्रस्ताव यसर्थ जायज मानिने छ।