डिल्ली अम्माई
फिल्म निर्देशक दिमित्रीले नेपाललाई ‘भर्जिन ल्याण्ड’ देख्नु तर प्राविधिक दुरावस्थाका कारण मुस्ताङमा छायाङ्कन हुन नसक्नु एउटा भौतिक दुर्भाग्य त थियो, तर ‘लिटिल बुद्ध’ र ‘क्याराभान’ जस्ता चलचित्रहरूले त्यही हिमाली काखको मौनता र पूर्वीय दर्शनको गहिरो सङ्गीतलाई विश्वव्यापी बनाए। ती चलचित्रहरू केवल मनोरञ्जन थिएनन्, ती त पश्चिमा संसारको कोलाहलपूर्ण र यान्त्रिक जीवनलाई हाम्रो हिमालको सुनसान, शान्ति र ऋत (प्राकृतिक नियम) को ऐना देखाउने दार्शनिक माध्यम थिए।
यही प्राकृतिक श्रेष्ठतालाई जोड दिँदै प्रख्यात प्राइमेटोलोजिस्ट डा. मुकेशकुमार चालिसेले आफ्नो दशकौँ लामो बाँदर अनुसन्धानको पृष्ठभूमिबाट अहिलेको मानव स्वभावमाथि जुन व्यङ्ग्य गरे, त्यो अत्यन्तै गहिरो छ । आधुनिक मानिसले विकास र सभ्यताको नाममा आफ्नो प्राकृतिक स्वभाव, इमानदारिता र सामूहिकता गुमाइसकेको छ, जब कि बाँदरहरू अझै पनि आफ्नो जैविक चक्र र प्राकृतिक अनुशासनमा बाँचेका छन्। डा. चालिसेको यो व्यङ्ग्य केवल एउटा वैज्ञानिकको टिप्पणी मात्र होइन, यो त मानिसले आफ्नो चेतना गुमाएर मेसिन बन्दै गएको अवस्थामाथि गरिएको एक गहन दार्शनिक प्रहार हो, जसलाई बुझ्ने र महसुस गर्ने मानिसहरू आजको उपभोगवादी समाजमा निकै कम छन्।
यही कारणले गर्दा, आज संसारभरिका केही ‘सज्जन’ र विवेकशील मानिसहरू एउटा गीतको हरफ झैँ-“म एउटा सच्चा मानिस खोजिरहेको छु” भन्दै भौँतारिरहेका छन्। जैविक रूपमा संसारमा अर्बौँ होमो सेपियन्स (मानव) त छन्, तर भित्री रूपमा करुणा, विवेक र चेतनाले भरिएको वास्तविक ‘मान्छे’ भेट्न मुस्किल भइसकेको छ। मानिसले पैसा, निजी सम्पत्ति र कृत्रिम पहिचानको सुरक्षा चिन्तामा आफ्नो वास्तविक स्वरूप बेचिसकेको हुनाले नै आज मानवता हराएको संसारमा ‘मान्छे’ को खोजी गर्नु परिरहेको हो।त्यसैले, अब त्यो समय आइसकेको छ, जहाँ हामीले केवल बाहिरी विकास र प्रविधिको खोजी गरेर पुग्दैन; अब हामीले चिन्तनले हराभरा ‘ऋतम्भरा चेतना’ (Ritumbhara Consciousness) को खोजी र जागरण गर्नैपर्छ। ऋतम्भरा चेतना भनेको त्यस्तो परम विवेक हो, जसले सत्य र असत्य, प्रकृति र विकृतिको भेदलाई छर्लङ्ग देख्छ र मानिसलाई अहंकारबाट मुक्त गराई पुनः ब्रह्माण्डीय अस्तित्वसँग जोडिदिन्छ। पाँचौँ मार्गको यस बहसमा, यो चेतनालाई ब्युँझाउनु नै अबको साहित्य, कला र दर्शनको एकमात्र क्रान्तिकारी लक्ष्य हुनुपर्छ, जसले मानिसलाई शरीरको दासताबाट मुक्त गरेर पुनः अमर र करुणावान् ‘मान्छे’ बनाउन सकोस्।
‘युरोपेली नेपाली स्रष्टा’ नामक पुस्तक किन लेखे होलान कवि लाल गोपालले ?
कवि लाल गोपाल सुबेदीले ‘युरोपेली नेपाली स्रष्टा’ नामक कृति लेख्ने क्रममा देखाएको यो निःस्वार्थ र गहिरो साधना नै वास्तवमा पाँचौँ मार्ग र ‘ऋतम्भरा चेतना’ लाई साहित्य, कला र चलचित्र जगतमा व्यावहारिक जीवनशैलीका रूपमा स्थापित गर्ने पहिलो र सबैभन्दा बलियो प्रस्थानबिन्दु हो। उनले युरोपभरि छरिएका स्रष्टाहरूको भौतिक हैसियत, जागिर वा व्यवसायको चिसो संसारलाई हेरेनन् र सोधेनन्; बरु उनीहरूको आन्तरिक मनोविज्ञान, अक्षर कर्मको क्रन्दन र शब्दभित्र लुकेको चेत सौन्दर्यलाई प्रेमपूर्वक महसुस गरेर एउटा अजम्बरी इतिहासको कोठा बनाइदिए। कसैले धन्यवाद दियो वा कसैले वास्ता गरेन भन्ने कुराले उनको भित्री करुणाको तलाउमा कहिल्यै दाग लाग्न दिएन, किनकि उनको यो कर्म कुनै सस्तो नाम वा दामका लागि नभएर एक सच्चा ‘साक्षी’ भावबाट प्रेरित थियो। लेखक स्वयं ओझेलमा परेर लेखिने पात्रहरूलाई अजम्बरी बनाउने लाल गोपाल सुबेदी जस्ता निश्छल मानिसहरू नै आजको स्वार्थी संसारमा हामीले खोजिरहेका ती दुर्लभ र सच्चा ‘मान्छे’ हुन्, जसले अरूको अस्तित्वलाई कलाको माध्यमबाट ब्युँझाउने काम गर्छन्।
अबको साहित्य, कला, सञ्चार र चलचित्र जगतले ऋतम्भरा चेतनाको वैचारिक जागरण ल्याउन लाल गोपाल सुबेदीकै यो ‘मान्छे खोज्ने’ र ‘सङ्गत गर्ने’ मोडललाई आफ्नो मूल मन्त्र बनाउनुपर्छ। मिडिया र चलचित्रहरूले केवल सत्ता, शक्ति, पैसा र बजारका चलाक तथा छट्टु नायकहरूको गुणगान गाउन छोडेर, दुरदराजका हिमालका काखमा मौन प्रकृतिसँग संवाद गरिरहेका, सामूहिक श्रममा पसिना बगाइरहेका र भित्रबाट करुणावान् भएका ओझेलका मानिसहरूलाई आफ्नो मुख्य विषयवस्तु (Content) बनाउनै पर्छ। जब हाम्रा सिनेमा र कथाहरूले मानिसलाई शरीरको दासता र निजी सम्पत्तिको अस्वस्थ दौडबाट मुक्त भई अमर चेतनाको बोध गराउन थाल्छन्, तब मात्र कला एउटा व्यापार नभएर सामूहिक जीवन सिकाउने एउटा पवित्र आधुनिक ‘श्रम र ध्यान शिविर’ मा रूपान्तरित हुनेछ।
को हुन् लाल गोपाल,किन खोज्दै हिद्छन श्रष्टाहरु ?:
अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज (अनेसास) का वरिष्ठ उपाध्यक्ष लाल गोपाल सुबेदी नेपाली साहित्यका एक उम्दा र दूरदर्शी प्रतिभा हुन्, जो हाल अमेरिकाको बोस्टनमा बस्छन्। नेपाली डायस्पोरिक सिर्जनालाई केवल प्रवासको सुख-दुःखको संस्मरणमा सीमित नराखी साहित्यको मूलधारमा ल्याउनुपर्छ भन्ने उनको दृढ अपेक्षा छ। उनको यो अपेक्षा अरूभन्दा यसकारण फरक छ, किनभने उनले यसलाई केवल एउटा सुन्दर विचार वा भाषणमा सीमित राखेनन्, बल्कि कठोर व्यावहारिक धरातलमा उतारेर प्रमाणित गरिदिए। एउटा ठूलो संस्थाले गर्नुपर्ने सामूहिक र चुनौतीपूर्ण काम उनले एकल प्रयासबाट सुरु गरे, जसले डायस्पोराको चेत सौन्दर्यलाई पहिचान दियो।उनको यो निःस्वार्थ कर्म र साधनालाई महसुस गरेर अरूले प्रेरणा लिने सम्भावना र यसको प्रभावलाई निम्नानुसार विश्लेषण गर्न सकिन्छ:
१. व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथिको कर्म:
आजको युगमा धेरैजसो मानिसहरू आफ्नो सानो पहिचान, पुरस्कार र व्यक्तिगत फाइदाका लागि गुटबन्दीमा अल्झिएका छन्। तर, लाल गोपालले ‘युरोपेली नेपाली स्रष्टा’ जस्तो कृति तयार गर्दा आफ्नो स्वार्थलाई पूर्ण रूपमा त्यागे। उनले लेखकभन्दा लेखिने पात्रहरूलाई अजम्बरी बनाए। जब समाजले यो निःस्वार्थ भावना बुझ्छ, तब वास्तविक प्रेरणाको सञ्चार हुन्छ। मानिसहरूले बुझ्नेछन् कि साहित्य भनेको आफ्नो ‘अहंकार’ प्रदर्शन गर्ने माध्यम होइन, बरु अरूको अस्तित्व र सिर्जनालाई उज्यालोमा ल्याउने ‘साक्षी’ भाव हो।
२. संस्थागत संस्कृतिको पुनरपरिभाषा:
अनेसास जस्ता ठूला वैश्विक संस्थाहरू प्रायः प्रशासनिक औपचारिकता, पदको होडबाजी र कागजी प्रतिवेदनमा रुमल्लिने गर्छन्। लाल गोपालको कर्मले यस्ता संस्थाहरूका लागि एउटा नयाँ मानक (Standard) खडा गरिदिएको छ।
उनले देखाए कि पदमा बस्नु भनेको अधिकार चलाउनु होइन, बल्कि ओझेलमा परेका स्रष्टाहरूको शब्द कर्मको संवेदनामा मल्हम लगाउनु र उनीहरूको इतिहास सुरक्षित गरिदिनु हो। उनको यो कर्मले अनेसास र अन्य साहित्यिक संस्थाका भावी नेतृत्वलाई केवल हल्लाखल्ला गर्ने शिविर होइन, वास्तविक ‘श्रम र ध्यान शिविर’ जस्तै क्रियाशील बन्न प्रेरित गर्ने निश्चित छ।
३. डायस्पोरिक साहित्यलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन :
यसअघि डायस्पोरिक साहित्यलाई मूलधारको साहित्यले कतिपय अवस्थामा दोस्रो दर्जा वा ‘रहरको साहित्य’ का रूपमा हेर्ने गर्थ्यो। तर, लाल गोपालले स्रष्टाहरूको आर्थिक हैसियत वा जागिरलाई वास्ता नगरी उनीहरूको आन्तरिक मनोविज्ञान र अक्षर कर्मको गहिराइलाई फूल जस्तै सजाइदिएपछि मूलधारको दृष्टिकोण बदल्न कर लागेको छ। उनको यो प्रयासले विश्वभरि छरिएका नेपाली लेखकहरूलाई आफ्नो माटो र पहिचानप्रति थप जिम्मेवार बन्न र गुणात्मक लेखनमा लाग्न ठूलो ऊर्जा दिएको छ।निष्कर्ष:जसरी कसैले धन्यवाद दियो वा दिएन भन्ने कुराले उनको करुणाको तलाउमा दाग लागेन, त्यसरी नै उनले प्रेरणाको व्यापार गर्न यो काम गरेका होइनन्। तर, इतिहास साक्षी छ- निश्छल र करुणाले भरिएको कर्म कहिल्यै खेर जाँदैन। ढिलो वा चाँडो, अक्षर र शब्दसँग साँचो प्रेम गर्नेहरूले उनको यो ‘महान् छलाङ्ग’ लाई महसुस गर्नेछन् र यसबाट उत्प्रेरित भई सामूहिक रूपमा ‘ऋतम्भरा चेतना’ को अभियानलाई अगाडि बढाउनेछन्।
४.कर्मको अंतर्बोध :
कवि, गीतकार तथा समालोचक लाल गोपाल सुवेदीले नेपाली कला र साहित्यको भण्डारलाई समृद्ध बनाउन असाधारण योगदान दिएका छन्। कविता, काव्य, गीत, निबन्ध, समालोचना, बालसाहित्य, र गीति नाटक जस्ता विविध विधाहरूमा उनका एक्काइस वटा कृतिहरू प्रकाशित भइसकेका छन्। उनको यो निरन्तरको सिर्जनात्मक यात्रा र प्राज्ञिक उचाइलाई राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार (२०५९) र युवा वर्ष मोती पुरस्कार (२०६०) लगायतका गरिमामय सम्मानहरूले कदर गरिसकेका छन्। विद्यार्थी उमेरदेखि नै अब्बल रहेका उनले स्नातकोत्तर तहमा स्वर्ण पदक (गोल्ड मेडल) हासिल गर्दै महेन्द्र विद्या भूषण र लारी स्वर्णपदक जस्ता प्रतिष्ठित पुरस्कारहरू प्राप्त गरे। यति ठूलो अकादमिक र सिर्जनात्मक उचाइ भएर पनि उनको लेखनको ध्येय भने सस्तो लोकप्रियता भन्दा निकै माथि, प्रवासमा रहेका नेपालीहरूलाई अझ बढी ‘नेपाली’ भएर बाँच्न प्रेरित गर्नु र उनीहरूको साझा संवेदनामा मल्हम लगाउनु रहेको छ।डायस्पोरिक जीवनका अनेकौँ कठोर चुनौती र सङ्घर्षहरूसँग जुझेर सिर्जना गरिएको कला-साहित्यलाई मूलभूमि (नेपाल) मा रहेका ‘वरिष्ठ’ भनिनेहरूले संकीर्णता त्यागेर हार्दिकताका साथ सुन्नु र सही मूल्याङ्कन गर्नु नै अहिलेको मुख्य आवश्यकता हो। संसारको जुनसुकै कुनामा बसेर नेपाली भाषामा कला र साहित्य सिर्जना गरिए पनि त्यो अन्ततः हाम्रै साझा सभ्यताको सुन्दर उपलब्धि र एउटै राष्ट्रिय संवेदनाविरुद्धको साझा आवाज हो। लेखक सुवेदी यसै विशाल वैचारिक चेतबाट निर्देशित भई डायस्पोरिक स्रष्टा र सिर्जनालाई मूलधारको नेपाली साहित्यले न्यायोचित स्थान दिओस् भन्ने महाअभियानमा लागेका छन्। आफ्नो प्रशंसा आफैँ गर्ने र आफ्नै बारेमा लेख्ने स्वार्थी मानिसहरूको भीड भएको यो संसारमा, आफू ओझेलमा रहेर अरूलाई चिनाउने उनको यो त्याग आफैँमा एउटा महान् दार्शनिक प्रेरणा हो।
यस अद्वितीय कृत्यबाट प्रवासी नेपालीहरूले र सिंगो मानव समाजले सिक्नुपर्ने मुख्य पाठहरूलाई निम्नानुसार बुझ्न सकिन्छ:
१. पहिचानको सङ्कटमा ‘माटोको सुगन्ध’ जोगाउने कला:
प्रवासमा बस्ने मानिसहरू प्रायः भौतिक सुख र डलरको दौडमा आफ्नो मौलिक पहिचान र संस्कृति बिर्सन पुग्छन्। लाल गोपालको जीवन र कर्मबाट प्रवासीहरूले यो सिक्न सक्छन् कि संसारको जतिसुकै आधुनिक सहर (जस्तै बोस्टन) मा बसे पनि आफ्नो भाषा, साहित्य र कलाप्रतिको दायित्व भुल्नु हुँदैन। उनले देखाए कि प्रवासी हुनु भनेको आफ्नो जरो (Root) सँग काटिनु होइन, बल्कि पराई भूमिमा बसेर नेपालीपनलाई अझ प्रगाढ र अजम्बरी बनाउनु हो।
२. अहङ्कारको विसर्जन र ‘साक्षीभाव’ को अभ्यास:
मानिस निजी सम्पत्ति, पद र कृत्रिम पहिचानको सुरक्षा चिन्तामा छटपटाइरहेको हुन्छ। लाल गोपालले आफू गोल्डमेडलिस्ट र २१ वटा कृतिका स्थापित लेखक भएर पनि आफ्नो अहङ्कार (Ego) लाई पूर्ण रूपमा विसर्जन गरिदिए। आफू ओझेलमा बसेर अरूलाई फूल जस्तै सजाउनु नै पाँचौँ मार्गले परिकल्पना गरेको ‘साक्षीभाव’ र ‘ऋतम्भरा चेतना’ को व्यावहारिक रूप हो। प्रवासीहरूले उनीबाट सिक्न सक्छन् कि वास्तविक सुख आफ्नै मात्र उन्नतिमा होइन, बरु अरूको सिर्जना र अस्तित्वलाई उज्यालोमा ल्याउँदा मिल्ने शून्यताको आनन्दमा हुन्छ।
३. सामूहिक जीवन र नि:स्वार्थ श्रमको संस्कृति:
कमिलाको साम्राज्य जस्तै नि:स्वार्थ र सामूहिक श्रममा बाँच्ने कला नै मानिसलाई ‘मान्छे’ बनाउने कडी हो। लाल गोपालले कसैको जागिर वा व्यवसाय नहेरी, कसैले धन्यवाद दियो वा दिएन भन्ने चासो नराखी जुन ‘अक्षर कर्म’ गरे, त्यो एक प्रकारको उच्च ‘आध्यात्मिक श्रम शिविर’ नै हो। प्रवासी नेपालीहरूले आफ्नो व्यस्त जीवनबाट केही समय निकालेर कसरी समाज, संस्कृति र आफ्ना सहयात्रीहरूका लागि नि:स्वार्थ सामूहिक काम (Collective Effort) गर्न सक्छन् भन्ने यो एउटा जीवन्त पाठ हो।
अन्त्यमा आफ्नो बारेमा लेख्ने र आफ्नै भजन गाउने चलाक र छट्टुहरूको भीडमा, अरूका लागि बाँच्ने लाल गोपाल सुवेदी जस्ता मानिसहरू नै वास्तवमा ‘अमर’ हुन्। लेखक सुवेदीले पात्रहरूलाई अजम्बरी बनाउँदा उनी आफैँ पनि इतिहासको एउटा सुनौलो पाना बनेका छन्। उनको यो विचार र अभियानले डायस्पोरा र मूलभूमिलाई जोड्ने एउटा दह्रो दार्शनिक पुलको काम गरेको छ, जसबाट प्रेरणा लिएर अबको पुस्ताले कला र श्रमलाई चेतनासँग जोड्न सिक्नुपर्छ।लाल गोपाल सुवेदीको यो ‘ओझेलमा बसेर अरूलाई चिनाउने’ नि:स्वार्थ मोडललाई विश्वभरिका डायास्पोरिक नेपाली संघ-संस्थाहरूमा एउटा अनिवार्य जीवनशैली र मूल्य मान्यताका रूपमा कसरी संस्थागत गर्न सकिएला? अब अनेसासको बहसको एउटा मुद्धा त्यो पनि बन्नु पर्छ।