डिल्ली अम्माई

प्रकाश सापकोटा समकालीन नेपाली कविताका एक सशक्त स्रष्टा हुनुहुन्छ । उहाँको जन्म काभ्रे जिल्लामा भएको हो र हाल डेनमार्कमा बसोबास गर्दै साहित्य सिर्जनामा सक्रिय हुनुहुन्छ।
उहाँ मुख्य रूपमा कविता मात्र लेख्नु हुन्न,आख्यानमा समेत उहाँका दुइवटा कृति रहेकोले उहाँलाई कवि तथा आख्यानकार भन्नको रुपमा हेर्न सकिन्छ। उहाँका रचनाहरूमा सामाजिक यथार्थ, मानवीय भावना, राजनीति तथा असमानता जस्ता विषयहरू प्रमुख रूपमा उठाइएका छन्। उहाँका कविताहरू सरल, स्पष्ट र व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा लेखिएका हुन्छन्। उहाँ आधुनिक धारका प्रगतिवादी तथा यथार्थवादी कविका रूपमा चिनिनुहुन्छ।
उहाँले ‘आस्था ओढेको मन’ नामक उपन्यास २०५९ सालमै प्रकाशित गरिसक्नु भएको छ भने “मनका आँखाहरु”(मुक्तक संग्रह) र “पनौती मकर मेला” कृति संग्रह २०६० र ६३ सालमा प्रकाशित भै सकेका छन्।
उहाँको २०८२ सालमा प्रकाशित कृति “सन्नाटाका सुस्केरा” (कवितासङ्ग्रह) हो, जसमा ५१ वटा कविताहरू समावेश छन्। यस कृतिमा समाजका विभिन्न पक्षहरूलाई गहिरो रूपमा चित्रण गरिएको छ।
यसरी प्रकाश सापकोटा समकालीन नेपाली साहित्यमा महत्वपूर्ण योगदान दिने स्रष्टाका रूपमा स्थापित भै सक्नु भएको छ।
सन्नाटाका सुस्केरा” कवितासङ्ग्रहमा सामाजिक यथार्थ, असमानता र मानवीय भावनाहरू प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरिएका छन्। कविताहरू मुक्तछन्दमा लेखिएका छन् र सरल तथा प्रतीकात्मक भाषा प्रयोग गरिएको छ। यस कृतिले समाजका विकृति उजागर गर्दै परिवर्तनको सन्देश दिन्छ। त्यसैले यो कृति प्रभावशाली र पठनीय छ।
नेपाली समकालीन कविताको परिदृश्यमा प्रकाश सापकोटाको हालसालै प्रकाशित “सन्नाटाका सुस्केरा” प्रवाशबाट लेखिएको उल्लेखनीय नेपाली कृतिका रूपमा लिन सकिन्छ। यस कवितासङ्ग्रहले मौनता, पीडा, समाज र मानवीय अनुभूतिको गहिराइलाई सरल तर प्रभावकारी शैलीमा अभिव्यक्त गरेको छ।
कृतिको शीर्षकले नै संकेत गर्छ—‘सन्नाटा’ अर्थात् मौनता र ‘सुस्केरा’ अर्थात् त्यस मौनताभित्रबाट निस्कने हल्का स्वर। यही द्वन्द्वात्मक अनुभूति पुस्तकभरि विभिन्न कवितामार्फत प्रस्तुत भएको पाइन्छ। कविले मौनतालाई केवल शून्यता नभई एक प्रकारको सशक्त अभिव्यक्तिका रूपमा चित्रण गर्नु भएको छ।
यस सङ्ग्रहका कविताहरूमा सामाजिक यथार्थ, राजनीतिक विडम्बना र मानवीय संवेदनाको सुन्दर संयोजन भेटिन्छ। “सडक”, “आओ नेता हो, बरु भाँडा माझौँ”, “बक्सको कथा”, “दुश्मन” जस्ता कविताहरूले समाजका विकृत पक्षहरूलाई व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा उजागर गर्छन्। कविले प्रयोग गरेको श्याम व्यङ्ग्य (ब्ल्याक ह्युमर) ले पाठकलाई हँसाउँदै सोच्न बाध्य बनाउँछ।
भाषिक दृष्टिले कृति सरल, सहज र प्रवाहमय छ। अनावश्यक अलंकारिकता बिना पनि कविताहरू प्रभावशाली बनेका छन्। बिम्ब र प्रतीकहरूको प्रयोग सशक्त छ, जसले सामान्य विषयलाई पनि गहिरो अर्थ प्रदान गर्छ। कवि व्यक्तिगत अनुभूति र सामूहिक यथार्थबीच सन्तुलन कायम गर्न सफल भएका छन्।
यद्यपि केही कविताहरूमा विचारको पुनरावृत्ति भएको अनुभूति हुन सक्छ, तर समग्रमा कृतिले आफ्नो प्रभाव कायम राख्न सफल छ। भाव र विचारको सन्तुलनले पाठकलाई अन्त्यसम्म बाँधिराख्ने क्षमता यस सङ्ग्रहमा छ।
उदाहरणको लागि “सडक” कवितालाई नै लिउँ,यो केवल बाटोको वर्णन होइन,यो समाजमा रहेको असमानता र अन्यायको तीखो आलोचना हो।यस कविताले सन्देश दिन्छकि सार्वजनिक कुरा सबैका लागि बराबर हुनुपर्छ, नत्र समाज अन्यायपूर्ण हुन्छ।
त्यस्तै “कहाँ आयो दशैं?”को विश्लेषण गरेर भन्नु पर्दा यो त्यो बर्गकालागि प्रश्न हो, जसलाई दशैं आएर पनि आएको जस्तो अनुभूति हुँदैन,बरु दुखाउँछ। भनाइको साहित्यिक अर्थ हो -सबैका लागि दशैं एउटै छैन,दशैँ कसैको लागि पिडा हो भने कसैको लागि रमाइलो पर्व। गरिबी र असमानताले गर्दा नै यस्तो भएको हो। यसले मानिसलाई समानताको युगतर्फ आकर्षित गर्छ। जुन यसको मनोबैज्ञानिक पक्ष हो।
कविताहरुमा बिम्ब र प्रतीकहरुको संयोजन लोभ लाग्दो छ। कविता संग्रहका प्राय सबै कविताहरुमा भाषा सरल, स्पष्ट छन् भने मुक्तछन्द शैलीको स्वतन्त्र रुपले कविता आफ्नै रफ्तारमा कुदेका छन्।
कुन कविता उत्कृष्ट छ भन्ने सन्दर्भमा पाठकको भोगाइ र अनुभूतिले त्यसको स्वयम् निर्धारण गर्ने कुरा भयो । यसको “सही” उत्तर नै हुँदैन—तर यदि भावना, गहिराइ र असरका आधारमा मैले छनोट गर्नुपर्दा, ती कवितामध्ये “बा” सबैभन्दा सुन्दर र हृदयस्पर्शी लाग्यो, किनकि यसमा आमाबुबाको त्याग, माया र सन्तानप्रतिको समर्पण भाव अत्यन्त मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। त्यस्तै व्यंग कविता ‘हामी चम्चाहरु’पनि अत्यान्त उत्कृष्ट लाग्यो,किनकि यसले नेपालीको एक आयामको जीवन चरित्रलाई उदाङ्गो पारेको छ।
कविता सबै दमदार छन्। तर यहाँ सबैलाई शुक्ष्म विश्लेषण गर्न सम्भव नभएकोले मुख्य कविता प्रवृतिलाई मात्र राखिएको हो।
अन्ततः, “सन्नाटाका सुस्केरा” मौनताभित्र लुकेका आवाजहरूको सशक्त प्रस्तुति हो। यसले समकालीन नेपाली समाजको यथार्थलाई संवेदनशील ढङ्गले चित्रण गर्दै पाठकलाई सोच्न, महसुस गर्न र आत्मविश्लेषण गर्न प्रेरित गर्छ। प्रकाश सापकोटाको यो कृति नेपाली कवितामा एक महत्वपूर्ण योगदानका रूपमा स्थापित हुने देखिन्छ।