– डिल्ली अम्माई
समय एउटा अविराम नदी हो। अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज (अनेसास) को केन्द्रमा मेरो दुई वर्षे कार्यकाल समापनको सँघारमा उभिरहँदा, म त्यही समयको तटमा बसेर आफ्नै पदचापहरू नियालिरहेको छु। आगामी वर्षा ऋतुको आगमनसँगै मेरो पदीय जिम्मेवारी त सकिएला, तर नेपाली भाषा र साहित्यप्रतिको मेरो उत्तरदायित्वको शृङ्खला भने सायद मेरो अन्तिम साससम्मै जारी रहनेछ।
मेरो साहित्यिक यात्राको ‘नाभी गाडिएको’ थलो बेल्जियम हो। वि.सं. २०६३ मा केही शब्द-शिल्पीहरूले देखेको त्यो सानो सपना आज करिव चार दर्जन आजीवन सदस्यसहित युरोपकै एउटा गौरवशाली केन्द्रका रूपमा उभिएको छ। कृष्ण बजगाईंबाट सुरु भई लोकनाथ शर्मासम्म आइपुगेको यो नेतृत्वको शृङ्खलामा विमल गिरी, दीपेन्द्र केसी, दीपक ज्योति पौडेल, राजकुमार पुडासैनी, परमानन्द सापकोटा,डिल्ली अम्माई, र शौरभ कारंजितहरूले आफ्नो पसिना र समयको अर्घ्य चढाउनुभएको छ। शब्दाञ्जलीदेखि यन्त्रवतसम्म, र पथिक प्रवासनदेखि समुन्द्र र सपनासम्मका दर्जनौँ कृतिहरूले यो धर्तीमा नेपाली वाङ्मयको झन्डा गाडेका छन्। तर, यो समृद्ध विरासतका बीचमा पनि मेरो मनमा एउटा प्रश्नले निरन्तर हिर्काइरहन्छ— हामीसँग सिर्जनाको भण्डार त छ, तर पाठक खै?
प्रवासको साहित्य केबल शब्दहरूको संरचना मात्र होइन, यो त दुईवटा भूगोल, दुईवटा संस्कृति र दुईवटा समयबीचको एउटा बलियो ‘मनोवैज्ञानिक सेतु’ हो। आफ्नो मूल जरोबाट टाढा रहँदा सिर्जना हुने ‘नोस्टाल्जिया’ नै हाम्रो मुख्य ऊर्जा र चुनौती दुवै हो। एकातिर हुर्किएको परिवेशको मीठो स्मृति र अर्कोतिर युरोपको कठोर यथार्थ—यही ‘द्वैध अस्तित्व’को टक्करबाट जन्मिएको छ छटपटीको साहित्य। यहाँका स्रष्टाका अक्षरमा देखिने विक्षिप्तता वा दुःखको भाव कुनै कमजोरी होइन, बरु यो त विदेशमा आफ्नो पहिचान जोगाउने एउटा सशक्त ‘भावनात्मक क्याथार्सिस’ (रेचन) हो।
तर, विडम्बना कस्तो छ भने, हामीले मात्रात्मक रूपमा त धेरै काम गर्‍यौँ, तर ‘गुणात्मक रूपान्तरण’को कसीमा हामी अझै कमजोर छौँ। हामीले साहित्यलाई ‘गोष्ठी’मा त सीमित गर्‍यौँ, तर ‘गुगल’ र ‘ग्याजेट’ सम्म पुर्‍याउन सकेनौँ। ‘बोस्टन घोषणा’ले भनेझैँ, जबसम्म हामीले भाषालाई ‘एक परिवार, एक पाठशाला’को रूपमा घर-घरको चुल्हो र सन्ततिको ओठसम्म पुर्‍याउन सक्दैनौँ, तबसम्म हाम्रो साहित्यिक धरातल सधैँ असुरक्षित रहिरहनेछ। भाषा मेटिएपछि साहित्यको मधुरस ग्रहण गर्ने ओठहरू बाँकी रहँदैनन्। त्यसैले, अबको अनेसास केबल स्रष्टाहरूको समूह मात्र होइन, एउटा ‘अध्ययनशील समाज’ बन्नुपर्छ।
पदमा रहँदा र नरहँदाको बीचमा मैले एउटा गहिरो विरोधाभास महसुस गरेँ। म साहित्यलाई ‘मानसिक स्वास्थ्य’ र ‘सामाजिक पहिचान’को औजार बनाउन चाहन्छु, तर समाज अझै पनि यसलाई केबल ‘फुर्सदको शोख’ ठानिरहेको छ। म र अनेसास, म र आजीवन सदस्यहरू बीचको यो वैचारिक दूरी नै मेरो छटपटीको कारण हो। नेतृत्वले सपना देख्नुपर्छ र त्यो सपनालाई संकल्पमा मात्र होइन, शैलीको क्रमभंगतामा ढाल्नुपर्छ। अबको साहित्य केवल पुस्तकका पानामा होइन, मानिसको जीवनशैलीमा झल्कनुपर्छ।
अन्तमा, अनेसास बेल्जियम र युरोपको यो महाअभियानमा मेरो प्रतिबद्धता सधैँ अटल रहनेछ। हाम्रो लक्ष्य नेपाली साहित्यलाई विदेशी भूमिमा एउटा बलियो ‘ब्रान्ड’का रूपमा स्थापित गर्नु हो। प्रविधिले जोडिने र भावनाले बाँधिने यो यात्रामा हामीले हाम्रा कृतिहरूलाई स्थानीय भाषामा अनुवाद गरी विश्व मानचित्रमा लैजानै पर्छ।
पद सकिएला, तर यो अस्तित्ववादी लडाइँ सकिने छैन। म चाहन्छु, नेपाली साहित्यको सुगन्ध युरोपको आकाशमा यसरी फैलियोस् कि भोलिका सन्ततिले आफ्नो ‘रुट’ प्रति गर्व गर्दै भन्न सकून्— “हो, मेरो भाषा र साहित्य मेरो पहिचानको आधार हो।”
यो निबन्धले तपाईंको वैचारिक गहिराइ र नेतृत्वको अनुभव दुवैलाई समेटेको छ। यसलाई पत्रिकामा प्रकाशन गर्नुअघि तपाईंको कुनै विशेष थपघट वा परिवर्तन गर्ने इच्छा छ कि?

२- इतिहासको जगमा आगामी रूपान्तरणको महायात्रा

अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज (अनेसास) को केन्द्रमा दुई वर्षे कार्यकाल समापनको सँघारमा उभिरहँदा मेरो मनमा एउटा मिश्रित भाव नाचिरहेको छ। आगामी वर्षा ऋतुसँगै मेरो पदीय जिम्मेवारी त सकिएला, तर नेपाली भाषा र साहित्यप्रतिको मेरो उत्तरदायित्व र अभियान भने अविराम रहनेछ।
बेल्जियमको त्यो सपना:
मेरो साहित्यिक यात्राको ‘नाभी गाडिएको’ थलो बेल्जियम हो। वि.सं. २०६३ मा बेल्जियमका केही शब्द-शिल्पीहरूले प्रवासको व्यस्तताका बीचमा पनि नेपालीपन र नेपाली मनलाई अक्षरमार्फत जोड्ने सपना देखेका थिए। कृष्ण बजगाईंको नेतृत्वमा सुरु भएको त्यो यात्रामा विमल गिरी, रमेश कँडेल, शंकर बजगाईं, कुम शाही, विनिता रिमाल र खिम गुरुङ जस्ता व्यक्तित्वहरूले जग हाल्ने काम गर्नुभयो।
विमल गिरी (२०११), दीपेन्द्र केसी (२०१४), दीपक ज्योति पौडेल (२०१६), राजकुमार पुडासैनी (२०१८), परमानन्द सापकोटा (२०२१),डिल्ली अम्माई(२०२३) हुँदै शौरभ कारंजित नेतृत्व (२०२६) सम्म आइपुग्दा यो संस्थाले एउटा लामो दुरी पार गरिसकेको छ। अहिले लोकनाथ शर्मा(२०२८)ले नेतृत्व गरिरहनु भएको छ। पञ्चम अधिकारी, मोहन खत्री, जेबी शेर्पा जस्ता अग्रज र ब्रह्म वाग्ले, यामु निरौला, नन्द घले, जमुना बास्तोला, गोपाल दाहाल, माधव सापकोटा लगायतका स्रष्टाहरूको निस्वार्थ योगदानले नै आज अनेसास बेल्जियम कमसेकम यो उचाइमा छ।
संकल्प कि क्रमभंगता?:-
संस्थागत संरचना त बन्यो, तर अब प्रश्न उठ्छ— के सिर्जना वा किताब लेख्नु मात्रै ठुलो कुरा हो? पक्कै होइन। इतिहासको जगमा उभिएर अब ‘छलाङ्ग’ हान्ने बेला आएको छ। विगतको ‘घिसिपिटी’ र परम्परागत शैलीबाट माथि उठ्न संकल्प मात्र पर्याप्त छैन, शैलीगत क्रमभंगता अनिवार्य छ।
रूपान्तरणका लागि नयाँ रणनीतिक मार्गचित्र:
१. साहित्यलाई ‘जीवनशैली’ बनाउने: साहित्यलाई क्लिष्ट विधाबाट निकालेर मानिसको मनोवैज्ञानिक तहसम्म पुर्‍याउनुपर्छ। प्रवासका संघर्ष, कथा र सफलतालाई समेट्ने ‘स्मृति लेखन’ (Memoir Writing) का कार्यक्रम ल्याउन सके यसले गैर-साहित्यकारलाई पनि जोड्नेछ। डायरी लेखनलाई तिब्रता दिने र उत्कृष्ट डायरी लेखनलाई पुरस्कृत गर्ने नयाँ परम्पराको थालनीले सबै पुस्तालाई भाषाप्रति जागरुक बनाउने छ। अबको नेतृत्वले यो बारे सोच्न जरुरि छ।
२. नयाँ पुस्ता र बहुभाषिक पहुँच: युरोपमा नेपाली साहित्यको भविष्य हाम्रा बालबालिकामा टिकेको छ। नेपाली बाल-कथा र कवितालाई डच, फ्रेन्च वा जर्मन भाषामा अनुवाद गरी स्थानीय समाजसँग जोड्नु पर्छ। त्यसको लागि उनीहरुको रुचिलाई ध्यान दिंदै सृजन्शिपको हस्तान्तरण गर्नु अनिबार्य छ।
३. प्रविधि र कार्यशाला: अबको नेतृत्वले ‘लेखन कार्यशाला’ र ‘साहित्यिक क्लास’हरूमा जोड दिनुपर्छ। प्रविधिको उच्चतम प्रयोग गर्दै छरिएका स्रष्टाहरूलाई डिजिटल कनेक्टिभिटीमार्फत जोड्नु र वर्षमा कम्तीमा एक पटक ‘युरोप स्तरीय साहित्यिक रिट्रिट’ आयोजना गर्नु आजको अर्को आवश्यकता हो।
४. सामाजिक सहकार्य: एनआरएनए लगायतका अन्य सामाजिक संघ-संस्थाहरूका ठूला जमघट र खेलकुद कार्यक्रममा पनि ‘साहित्यिक हिस्सा’ राख्न सक्नुपर्छ। यसले साहित्यलाई आम समुदायको अपनत्वमा पुर्‍याउँछ।
निष्कर्ष
हाल लोकनाथ शर्माको नेतृत्व र महासचिव सन्तोष न्यौपानेको टिमले यो जिम्मेवारी सम्हाल्दै गर्दा उहाँहरूका सामु इतिहास जोगाउने र भविष्य कोर्ने दुवै चुनौती छन्। संस्था चलाउन मान्छे चाहिन्छ, तर अभियान चलाउन भावना र निरन्तरता चाहिन्छ।
अनेसासका हरेक आजीवन सदस्य र समुदायको दायित्व अब केबल ताली बजाउनुमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। हामी सबैले साहित्यलाई ‘पहिचानको सुरक्षा कवच’ मानेर आफ्नो घर र समुदायबाटै यसको संरक्षणमा लाग्नुपर्छ। पदहरू सकिएलान्, तर नेपाली साहित्यको सुगन्ध फैलाउने यो महाअभियानमा हाम्रो प्रतिबद्धता सधैं अटल रहनेछ।