डिल्ली अम्माई
कृति: उपहार (कविता सङ्ग्रह)
 पृष्ठभूमि र कविको मानसपटल:
कवि ब्रह्मदत्त वाग्ले तनहुँको आदिम माटो ‘क्यामिन’ मा जन्मिएर, चितवनको सुसेली सुन्दै युरोपको आधुनिक भौतिकतामा हुइँकिएका स्रष्टाको पछिल्लो कडी हो— ‘उपहार’ कविता सङ्ग्रह। वरिष्ठ समालोचक प्रा. नारायण खनाल र प्रा. रामबाबु घिमिरेका गहन दृष्टिहरूले ठम्याए झैँ, यो सङ्ग्रहमा ६३ वटा विविध आयामका कविताहरू समेटिएका छन्। बाहिरबाट हेर्दा यो केवल एउटा पुस्तक जस्तो देखिए पनि भित्रबाट यो कविको जीवनभरको अनुभूतिको “निर्मल गङ्गा” हो।
 विरोधाभास र मनको द्वन्द्वात्मक अवस्था (Dialectical Aesthetics)
यस कृतिको सबैभन्दा बलियो पक्ष यसभित्र रहेको भावनात्मक द्वन्द्व हो। यस सङ्ग्रहमा कवि एकैपटक धेरै थरी विपरीत ध्रुवहरूमा उभिएका देखिन्छन्:
एकातिर नेपाली राजनीतिमा देखिएको सैद्धान्तिक विचलन र जयसिंह धामीहरू हराएकोमा कविको हृदयमा घृणा र आक्रोश छ। अर्कोतिर, त्यही मनभित्र ब्रह्मको आवाज सुन्ने उत्कण्ठा र बुद्धत्वको झल्को दिने आत्म-चिन्तन छ।
प्रवासको ‘स्वर्ण पिंजडा’ जस्तो भौतिक रूपमा सम्पन्न तर भावनात्मक रूपमा निसास्सिएको जीवनको सकस कवितामा छ। तर, कविले त्यस सकसलाई कुण्ठा बन्न दिएका छैनन्। बरु, त्यस निसास्सिएको अवस्थालाई मन्थन गरेर कविताको रूपमा एउटा कञ्चन गङ्गा बगाएका छन्।
 आत्म-समीक्षा र जन्मभूमिको आदिम आकर्षण (Topophilia):
“लाग्दो रहेछ चोट हृदयमा” भन्ने कविको अभिव्यक्ति कुनै फगत रोदन होइन। यो त ७२ वर्षको पाको उमेरमा उभिएर गरिएको आफ्नै जीवनको निर्मम र इमान्दार समीक्षा हो।
कवि चितवन वा युरोपका कङ्क्रिट शहरहरू सम्झेर रुँदैनन्, तर आफ्नो बाल्यकाल बितेको तनहुँको क्यामिना सम्झेर भक्कानिन्छन्। यो एउटा मानिसको आफ्नो जरा (Roots) प्रतिको अटुट मोह हो। विश्व साहित्यमा यस्तो तीव्र देशप्रेम र भूमिको आकर्षणलाई अचम्मको ‘माटो-मोह’ मानिन्छ।
 इतिहासको समीक्षा र शाश्वत जवानी:
कविले शहीदका सपनाहरू औंसीको रात झैँ अँध्यारोमा हराएको देख्दा देशको ‘प्रतिक्रान्ति’ प्रति ठूलो चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। नारीको अवस्था र कोपिलाहरू निमोठिएकोमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जस्तै तीव्र संवेदनशीलता कृतिमा पोखिएको छ।
सबैभन्दा घतलाग्दो पक्ष त के छ भने, ७२ वर्षको उमेरमा पनि कविले तरुण मनको जस्तै माया, प्रेम र स्मृतिलाई छचल्काएका छन्। यसले के पुष्टि गर्छ भने उमेरले शरीरलाई मात्र वृद्ध बनाउँछ, सच्चा स्रष्टाको मन जहिल्यै शाश्वत जवानी (Eternal Youth) कै मातमा बाँचिरहेको हुन्छ।
 सौन्दर्यबोध:
जब हामी यस कृतिको सौन्दर्यको कसीमा सोचाइको लहर, मन, स्मृति र मायालु कोपिलाहरूको विन्यास हेर्छौँ, तब एउटा ठूलो प्रश्न उठ्छ— ‘के विगत र वर्तमानको खाडल देखेर कविको मन तर्सिएको हो?’
गहिरिएर हेर्दा, यो तर्सिएको होइन। यो त कविको हृदयमा उद्वेलित भएका गहन अनुभूतिहरूको एउटा विशाल “छचल्को” हो। विगतको त्यो पवित्र नेपालको फूलबारी र वर्तमानको जटिलताहरू ठोक्किँदा कविको हृदयको सागरमा लहरहरू पैदा भए र ती छचल्किएर ६३ वटा सुन्दर बाछिटाहरूका रूपमा प्रस्फुटित भए।
निष्कर्ष,
थकाइलाई पराजित गर्दै सिर्जनामा व्यस्त रहनु उमेरको यो उत्तरार्धमा एउटा ‘साइकोलोजिकल कम्पल्सन’ (मनोबाध्यता) जस्तो देखिए पनि यो वास्तवमा अस्तित्वको खोजी हो। आफूभित्र गुम्सिएका छटपटी र सपनाहरूलाई अक्षरको रूप नदिएसम्म कविको आत्माले शान्ति पाउँदैन। यो उनको बाँच्ने उर्जा (Survival Instinct) हो।
चितवन वा अन्य ठाउँ भुलेर पनि ‘क्यामिना’ (तनहुँ) सम्झेर भक्कानिनुले कविको मानसपटलमा गाडिएको आदिम थलोप्रतिको अगाध प्रेम देखाउँछ। यो केवल एउटा गाउँ होइन, बरु कविको बाल्यकाल, शुद्धता र पहिचानको स्रोत हो। यसलाई विश्व साहित्यमा ‘टोपोफिलिया’ (Topophilia – माटोप्रतिको दिव्य आशक्ति) भनिन्छ।
हो, “लाग्दो रहेछ चोट हृदयमा” भन्ने उद्गार कविको आफ्नै जीवन-भोगको निर्मम समीक्षा र स्वीकारोक्ति हो। पाश्चात्य समालोचनामा यसलाई ‘इमोसनल ट्रुथ’ (Emotional Truth) भनिन्छ, जहाँ कवि कृत्रिम आवरण त्यागेर नाङ्गो सत्य बोल्छ।यो अवस्थालाई विश्व साहित्यमा ‘क्याथर्सिस’ (Catharsis) अर्थात् ‘भाव विरेचन’ भनिन्छ।यस धारलाई विश्व समालोचकहरूले ‘कन्फेसन्ल पोएट्री’ (Confessional Poetry) वा ‘साइकोग्राफिक भर्स’ (Psychographic Verse) भन्दछन्।
अनेसास युरोपका सल्लाहकार समेत रहेका यी होनहार कविको ‘उपहार’ केवल एउटा विरह गाथा मात्र होइन। यो थकाइलाई पराजित गर्दै सिर्जनामा बाँच्ने कविको एउटा ‘मनोबाध्यता’ र ‘अस्तित्वको खोजी’ को अनुपम नमुना हो। यो संग्रह नेपाली डायस्पोरिक साहित्यकै एउटा चम्किलो तारा हो, जसले प्रवासी सकसलाई चिर्दै अध्यात्म र देशप्रेमको उज्यालो छरेको छ। विश्व समालोचनाको दृष्टिमा यो कृतिलाई ‘अर्गानिक’ र ‘क्याथर्टिक’ (भावनाको शुद्धीकरण गर्ने) काव्यको रूपमा उच्च मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ।