— डिल्ली राम अम्माई (पत्रकार तथा साहित्यकार)
खण्डकाव्य-कृतिको संयुक्त सार (Universal Summary):
प्रस्तुत ‘युगकामायण’ खण्डकाव्य पूर्वीय दर्शनको महत्त्वपूर्ण पुरुषार्थ ‘काम’ (प्रेम, इच्छा, वासना, प्राकृतिक आकर्षण र सिर्जनात्मक ऊर्जा) लाई केन्द्रमा राखेर रचिएको एक विशिष्ट, शाश्वत र मनोवैज्ञानिक रचना हो। परम्परागत ‘रामायण’ ले जीवनको आदर्श, त्याग र दुःखको गाथा गाउँछ, तर यो ‘युगकामायण’ ले मानव जीवनको जीवन्त, व्यावहारिक, जटिल र रागात्मक यथार्थलाई प्रस्तुत गर्दछ।कविले कामेच्छालाई केवल शारीरिक आकर्षणमा मात्र सीमित नराखी यसलाई जल, जमिन, आकाश र ऋतुहरूमा समेत व्याप्त प्रकृतिको आदि र अन्त्य शक्तिका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। इतिहास र पौराणिक कालखण्डदेखि लिएर आधुनिक युगका सिनेमा, फेसन र सामाजिक सञ्जाल (फेसबुक, टिकटक) सम्ममा देखिने आकर्षण र विकृति सबै कामायणकै बदलिँदा रूपहरू हुन्। समग्रमा, संक्षिप्त आयाममा अत्यन्तै गम्भीर र जटिल जीवनदर्शन बोकेको यो विशिष्ट खण्डकाव्यले वासनाको अन्धवेगलाई ‘मर्यादा, संयम र मानसिक अभ्यास’ को परिधिभित्र राखेर मात्र जीवन सुन्दर बन्छ भन्ने सन्देश दिँदै अन्तमा वैज्ञानिक ‘यौन शिक्षा’ को वकालत गरेको छ।
समीक्षात्मक भूमिका (Critical Review):
यस खण्डकाव्यले समाजमा लुकाउन खोजिने वा सङ्कोच मानिने ‘यौन र काम’ को विषयलाई प्राकृतिक यथार्थवादको धरातलमा उभ्याएर स्विकारेको छ। कामेच्छाले राजा, ऋषि, सैनिक वा मालिक भन्दैन, यो सबैमा समान हुन्छ भन्दै यसले सामाजिक समानताको प्रगतिशील वकालत गरेको छ। विपरीत लिङ्गीप्रतिको स्वाभाविक आकर्षण, तर परिस्थितिजन्य प्रतिशोधले उब्जाउने विकर्षण र अनिच्छाको मानसिक द्वन्द्वलाई यसमा बडो मार्मिक ढंगले उतारिएको छ। यो समाज, कार्यक्षेत्र, विद्यालय र आध्यात्मिक संस्थाभित्र चल्ने मानवीय संवेगको जीवन्त ऐना हो।
‘कामवासना’ र ‘प्राचीन कथा’ जस्ता कविताहरूमा कविले मन्दाक्रान्ता र मालिनी छन्दको प्रयोग गर्दै रतिकै कुरा गरेका छन्। प्राचीन इतिहासका विश्वामित्र र मेनकाको क्रीडा, जसमा अतृप्त यौन र तृप्ततापछि विश्वामित्रको ब्रह्म तप पूरा भएको प्रसङ्गलाई बडो घतलाग्दो गरी प्रस्तुत गरिएको छ। त्यस्तै अर्जुन-हिडिम्बा, कर्ण, पाण्डव र कुन्तीको सहयौन (नियोग प्रथा) तथा सत्यवती र परासरको कथालाई सांकेतिक रूपमा देखाएर कामभावना सृष्टिको आदिमकालदेखि नै गतिशील रहेको तथ्यलाई प्रमाणित गरिएको छ।
युगीन कामशास्त्र र पैशाचिक प्रवृत्तिको चित्रण:
‘प्रणय संवाद’ कविताको मुख्य विषय नै यौन हो। ‘अङ्गप्रदर्शन र पूजा’ तथा यौन मामिलामा चर्चित विश्वका कुख्यात व्यक्तिहरूसहित ‘एप्सटिन फाइल’ (Epstein Files) को यौन चर्चालाई समेत काव्यमा समेटिएको छ। यसमा प्रख्यात यौन कर्मी र बेश्यावृतिमा लिप्त पुरुष -महिलाहरुको नाम समेत छ। यसले प्राचीन युगको प्राकृतिक यौन प्रवृत्ति र आधुनिक युगको बजारमुखी ‘पैशाचिक प्रवृत्ति’ लाई एकै ठाउँमा जोडेर तुलनात्मक अध्ययन प्रस्तुत गरेको छ।
‘वासनात्मक क्रियाकलापहरू’ र ‘युगीन कामशास्त्र’ उस्तै प्रकृतिका भएर पनि यौनको महत्त्व बोध गराउने गहन सांकेतिक र दार्शनिक कविताहरू हुन्।धार्मिक अन्धविश्वास र सामाजिक क्रुरताको चिरफार:
‘ब्रह्माकुमारी’ राजयोग कविता खण्डमा धर्मको छाताभित्र हुने यौन लाषा,दाइजोका कारण महिलाहरूले पतिको रतिक्रियाबाट वञ्चित हुनुपरेका सतारुपा र रतिहरूको विवश र कारुणिक वर्णन छ। यो रागको अलौकिकतामा आफ्ना नैसर्गिक रतिहरू हराएकाहरूको कारुणिक कथा हो। त्यस्तै, माओवादी विद्रोह वा अन्य विभिन्न कारणले बनेका र कसिलो धार्मिक अन्धविश्वासले थिलोथिलो भएका विधवाहरूको बाध्यता र तिनीहरूको अतृप्त यौन रसले यो कविता ‘तपतप’ भिजेको छ। तर, यस पीडादायी अवस्थामा वर्तमान कानुनले दिएको राहत र अधिकारप्रति कवि असाध्यै खुसी देखिन्छन्, जसले काव्यमा सामाजिक न्यायको स्वरलाई बलियो बनाएको छ।
लैङ्गिक उत्पीडन र महिला यौन मनोदशाको निष्पक्ष चित्रण:
सार्वजनिक यातायातको सास्ती र यात्राका क्रममा विपरीत लिङ्गीको शारीरिक निकटताको फाइदा उठाउँदै मैथुनको कल्पनाले जिउ पगाल्ने पुरुषहरूको हीन मानसिक प्रवृत्ति र नारीहरूको विवशतालाई कविले बडो निडरताका साथ प्रस्तुत गरेका छन्। गाडीभित्र हुने ठेलाठेल, स्तन र छातीमा कुइना ठोक्ने र समाउने हर्कत तथा खलाँसीहरूले पुठोमा हात लाउने व्यवहारलाई काव्यमा यसरी बुनिएको छ:
“ठेलाठेल सबै चढ्छन् कोचिन्छन् उभिएर नै,
कति नारी मजा लिन्छन् कति बस्छन् सहेर नै ।
स्तनमा कुइना ठोक्छन् छातीमा नि समाउँछन्,
बस चल्दा उतै ढल्की लाजमर्नु गराउँछन् ।
खलाँसीले यसो भन्दै पुठोमा हात लाउँछन्,
सिट पाइन्न यस्तै छ उभिने पो गराउँछन् ।”
यसको विपरित, कवि महिलाहरूको भित्री यौन मनोदशा र प्राकृतिक चाहनाको चिरफार गर्न पनि उत्तिकै खप्पिस देखिन्छन्। सार्वजनिक सवारी साधनमा महिलाहरू पनि विपरीत लिङ्गीको सुन्दरता र हट्टाकट्टा शरीरप्रति कसरी आकर्षित हुन्छन् र मनमनै संवादको अपेक्षा गर्छन् भन्ने मनोवैज्ञानिक सत्यलाई कविले बडो सुन्दर ढङ्गले ओकलेका छन्। मेला, पौडी पोखरी र वनपाखा जस्ता प्रकृतिका खुल्ला काखहरूमा पुगेपछि मानव मनमा छरपस्टिने र उर्लिने यौन चाहनाले कविता निथ्रुक्क भिजेको देखिन्छ। शिक्षक-विद्यार्थी कविता वा दैनिक जीवनका भाले-पोथी जनावरका जैविक क्रियाकलाप देख्दा मानिसमा पार्ने यौन प्रभावको यसमा पूर्ण छायाङ्कन छ।
त्यस्तै, मन्दाक्रान्ता छन्दमा उनिएको ‘वेश्यावृत्ति संसार’ कवितामा संसारका कानुनी र गैरकानुनी (Legal & Illegal) यौन बजारको यथार्थ जङ्गललाई बिछ्याइएको छ।
बहुछन्दको प्रयोग र विशिष्ट शिल्पगत क्षमता:
यो खण्डकाव्य शिल्पका दृष्टिले अत्यन्तै धनी छ। यसमा शार्दूलविक्रीडित, अनुष्टुप, इन्द्रवज्रा, मन्दाक्रान्ता र मालिनी जस्ता शास्त्रीय छन्दहरूको अत्यन्तै कुशल र सन्तुलित प्रयोग गरिएको छ, जसले कवितामा उच्च गेयात्मकता, लालित्य र माधुर्यता थपेको छ। फेसबुक, टिकटक, क्याटवाक जस्ता आधुनिक र अङ्ग्रेजी शब्दहरूलाई शास्त्रीय छन्दको ढाँचामा अत्यन्तै सहज रूपमा ढाल्नु कविको विशिष्ट शिल्पगत क्षमता हो। यो खण्डकाव्य वैचारिक रूपमा प्रगतिशील हुँदाहुँदै पनि कलात्मक रूपमा यथार्थवादी अस्तित्वमा उनिएको एक उत्कृष्ट रचना मान्नु पर्छ।
सुगन्ध र दुर्गन्धको मनोयुद्ध:
यो काव्य कुनै भौतिक शत्रुहरू बीचको लडाइँ होइन। यो त मानिसको मनभित्र चल्ने सुगन्ध (सद्विचार) र दुर्गन्ध (कुविचार) बीचको युद्ध हो। मनका इच्छा र चाहनाहरूलाई परिस्थिति अनुसार नियन्त्रण गर्नुपर्ने यो ‘मनोयुद्ध’ मा मानिसले आफ्नै सद्विचारले विजय प्राप्त गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश कृतिले बोकेको छ।
निष्कर्ष र सन्देश (Conclusion & Message):
‘युगकामायण’ काव्यरूपी ब्रह्माण्डको एउटा जीवन्त र विष्फोटक टुक्रा हो। यो ठूलो कवि बन्ने महत्वाकांक्षा वा कसैप्रतिको प्रतिशोधका लागि लेखिएको रचना होइन; यो त जीवनका अनुभव, सामाजिक दबाब र विवशताहरू ‘अति’ भएपछि सहन नसकी प्रस्फुटित भएको एउटा स्वाभाविक र सत्य सिर्जना हो।काव्यको अन्त्यमा कविको चेत एउटा जिम्मेवार शिक्षक र समाज सुधारकका रूपमा प्रकट हुन्छ। यौनलाई लुकाउनुपर्ने पाप होइन, बरु वैज्ञानिक रूपमा बुझ्नुपर्ने विधा मान्दै कविले ‘यौन शिक्षा’ को वकालत गर्नुभएको छ। काव्यको यो अन्तिम निष्कर्ष अत्यन्तै मननीय छ:
“भोग्दै सधैँ आपद जिन्दगीमा
बोकेर आशा सुख चाहनामा ।
आशा यसैभित्र छ काम तृप्ती,
कामायणै हो मनको अतृप्ती ।।
बाँकी बक्यौता सब छाड ऐले,
सोचेर इच्छा युगको सबैले,
बुझौँ बुझाऔँ अब यौन शिक्षा,
ऐले विदा हुन्छु गरी प्रतीक्षा ।।”
कविको आफ्नै जीवनका अनुभूतिका ढुकढुकीहरू मिसिएकाले यो कृति नेपाली साहित्यमा शृङ्गार रस, प्रकृतिको नियम, कठोर सामाजिक यथार्थ र मानवीय मनोविज्ञानको एउटा उत्कृष्ट, इमानदार र युग-सान्दर्भिक दस्तावेज बन्न सफल छ।
खण्ड काब्यका पन्द्रवटा शिर्षकहरुमा लेखिएका सबै बिषयबस्तुहरु अतृप्त यौनसंग सम्बन्धित छन्।

———————————————————————————————————————————————————————————————

जानकारीको लागि :

साहित्यकार डा.प्रेमप्रसाद शर्मा पौडेलका फरक फरक विधाकाअन्य प्रकाशित कृतिहरु :
१.हामी अङ्कहरू (कवितासङ्ग्रह)–(२०५६),
२. महत्तम यात्रा (खण्डकाव्य)–(२०७९)
३. चिन्तन परिधिभित्र (कथासङ्ग्रह)–(२०७९),
४. याद नेपालकै (छन्दोबद्ध कवितासङ्ग्रह)–(२०७९),
५. स्वयम्भूका आँखा (गद्य कवितासङ्ग्रह)–(२०८०),
प्रकाशकः
६. जन्मभूमि सम्झेर (गीति कवितासङ्ग्रह) –(२०८०),
७. हिम–मन्धरा (स्मृतिकाव्य) – (२०८१)