– प्रकाश खड्का ‘अभियान’

असार २९ आउँछ। भानुभक्तको तस्बिर निकालिन्छ। धुलो पुछिन्छ। माला र खादा मिलाइन्छ। अतिथिको आसन छुट्याइन्छ। कार्यक्रम सुरु हुन्छ। कसैले जन्ममिति सुनाउँछ। कसैले रामायणको चर्चा गर्छ। अर्को वक्ताले नेपाली भाषा जोगाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याउँछ। कविता सुनाइन्छ। ताली बज्छ। अन्त्यमा सामूहिक तस्बिर खिचिन्छ। साँझ फेसबुकमा लेखिन्छ, “आदिकवि भानुभक्त आचार्यको जन्मजयन्ती भव्य रूपमा सम्पन्न।” भोलिपल्ट माला ओइलाउँछ। भाषण बिर्सिइन्छ। भानुभक्त फेरि अर्को असार २९ पर्खन थाल्छन्। मलाई एउटा प्रश्नले असजिलो बनाइरहेको छ। आखिर हामी जयन्ती किन मनाउँछौँ? इतिहासको सम्मान गर्न, भाषा र साहित्य जोगाउन, नयाँ पुस्तालाई जानकारी दिन र स्रष्टाको योगदान सम्झन। उत्तर गलत छैनन्। तर वर्षौँदेखि उत्तर उही छन्, जबकि प्रश्न झन् गम्भीर हुँदै गएको छ।

एउटा भानुजयन्ती सम्पन्न भएपछि नेपाली भाषाले अघिल्लो दिनभन्दा के पाउँछ?

हामी कार्यक्रमको खर्च लेख्छौँ। हल, खाना, ध्वनि प्रणाली, माला, खादा र सजावटको हिसाब राख्छौँ। तर कार्यक्रमपछि भाषाले के कमायो, त्यसको कुनै शीर्षक हुँदैन।

मेरो असजिलो त्यहीँबाट सुरु हुन्छ।

भानुभक्त आचार्यको महत्त्व केवल उनले रामायण नेपालीमा लेखे भन्ने तथ्यमा सीमित छैन। उनको समयको भाषा, शिक्षा र ज्ञानको पहुँच आजको भन्दा फरक थियो। त्यस समयलाई आजको आँखाले सरल कथामा बदल्नु इतिहासप्रति अन्याय हुन्छ।

तर एउटा कुरा स्पष्ट छ। भानुभक्तले आफ्नो समयको दूरी चिने। कथा र पाठकबीच दूरी थियो। भाषा र पहुँचबीच दूरी थियो। उनले त्यो दूरीबारे गोष्ठी गरेनन्, त्यही दूरीभित्र काम गरे।

पछि मोतीराम भट्टदेखि लेखक, सम्पादक, मुद्रण संस्था, पाठ्यपुस्तक, रेडियो र सार्वजनिक उत्सवसम्मका अनेक माध्यमले भानुभक्तलाई नेपाली सार्वजनिक स्मृतिको केन्द्रमा पुर्‍याए। आज हामीले चिनेको ‘आदिकवि’को विराट छवि एकै दिन बनेको होइन। पुस्तौँको सांस्कृतिक श्रमले बनाएको हो।

विडम्बना के छ भने हामी त्यो श्रमको परिणामलाई पूजा गर्छौँ, श्रमको पद्धति बिर्सन्छौँ।

हामीले भानुभक्तको तस्बिर जोगायौँ। तर आफ्नो समयको भाषिक दूरी चिन्न सक्यौँ?

अमेरिकाका नेपाली कार्यक्रममा म एउटा दृश्य बारम्बार देख्छु। आमाबुबा नेपालीमा बोल्छन्। बच्चा अंग्रेजीमा उत्तर दिन्छ।

“खाना खायौ?”

“Yes.”

“स्कुल कस्तो भयो?”

“Good.”

हामी हाँस्छौँ। भन्छौँ, “यसलाई नेपाली आउँदैन।”

बच्चा पनि हाँस्छ। कुरा सकिन्छ।

तर कुरा त्यहीँबाट सुरु हुनुपर्ने थियो।

अमेरिकामा रहेका नेपाली आप्रवासी परिवारबारे भएका अध्ययन सीमित छन्। तिनबाट सम्पूर्ण नेपाली डायस्पोराबारे निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। तर उपलब्ध अध्ययनहरूले एउटा चिन्ताजनक अवस्था देखाउँछन्। आमाबुबामा भाषा जोगाउने इच्छा छ, तर समय र स्रोत सीमित छन्, संस्थागत सहयोग कमजोर छ र बच्चाको दैनिक संसार अंग्रेजीप्रधान छ।

भाषा एकै दिन हराउँदैन। पहिले बच्चाले बोल्न छोड्छ। पछि नेपालीमा उत्तर दिन छोड्छ। त्यसपछि बुझ्छ, तर बोल्दैन। अनि एउटा पुस्ता आउँछ, जसले भन्छ, “My parents speak Nepali.”

ध्यान दिनुस्, “My parents.”

“I” होइन।

युनेस्कोले भाषाको जीवन्तता बुझ्ने प्रमुख आधारमध्ये एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा भाषा सर्छ कि सर्दैन भन्ने कुरालाई मानेको छ। हामी वर्षमा एक दिन मञ्चबाट घोषणा गर्छौँ, “नेपाली भाषा हाम्रो पहिचान हो।” हलको पछाडि हाम्रो बच्चा अंग्रेजी भिडियो हेरिरहेको हुन्छ।

मञ्चमा भाषा सुरक्षित हुन्छ। घर फर्किने कारमा हराउन थाल्छ।

मानौँ, एउटा संस्थाले भानुजयन्ती मनायो। पाँच हजार डलर खर्च भयो।

म त्यो खर्च गलत हो भनिरहेको छैन। समुदायलाई भेटघाट, उत्सव र सार्वजनिक स्मृति चाहिन्छ। तर कार्यक्रम सकिएको भोलिपल्ट त्यही संस्थाको वार्षिक प्रतिवेदन खोलौँ।

यस वर्ष कति नेपाली पुस्तक बालबालिकाको हातमा पुगे? कति नयाँ पाठक बने? कति लेखकका पुस्तक पुस्तकालयमा पुगे? कति नेपाली कथा श्रव्य रूपमा अभिलेख गरिए? कति किशोरले पहिलोपटक नेपालीमा एउटा पृष्ठ लेखे? कति नेपाली सामग्री डिजिटल संसारमा थपिए?

उत्तर शून्य छ भने पाँच हजार डलरको बिल आर्थिक कागज मात्र रहँदैन।

त्यो हाम्रो प्राथमिकताको दस्तावेज बन्छ।

समस्या पैसा खर्च भयो भन्ने होइन। समस्या हामीले खर्चलाई परिणाम, भीडलाई सफलता, तालीलाई प्रभाव र फेसबुकका तस्बिरलाई उपलब्धि ठान्यौँ। अनि “भव्य रूपमा सम्पन्न” लेखेपछि दायित्व पनि सम्पन्न भएको मान्यौँ।

म यो औँला कुनै एउटा संस्थातिर उठाइरहेको छैन। म आफैँ यस्ता कार्यक्रममा गएको छु। मञ्चमा बसेको छु। ताली बजाएको छु। तस्बिर खिचाएको छु।

त्यसैले यो आरोप होइन।

यो ऐना हो।

सायद समस्या जयन्तीमा छैन। समस्या ‘सम्झनु’ भन्ने शब्दलाई हामीले सस्तो बनाएकोमा छ। हामी फूल चढाएर, भाषण गरेर र तस्बिर राखेर सम्झन्छौँ। तर कुनै व्यक्तिको कामलाई आफ्नो समयमा अगाडि बढाउनु पनि सम्झनु हो भन्ने कुरा बिर्सन्छौँ।

भानुभक्तले आफ्नो समयको दूरी घटाए। आज हाम्रो दूरी अर्कै छ। नेपाली भाषाको लडाइँ अब घरको भोजन टेबलमा छ, मोबाइलको स्क्रिनमा छ, पुस्तक बजारमा छ र डिजिटल प्रविधिमा छ।

आधुनिक भाषा–प्रविधिसम्बन्धी अनुसन्धानहरूले नेपाली भाषाका लागि पर्याप्त तथ्याङ्क र भाषिक स्रोतको अभाव अझै चुनौती रहेको देखाएका छन्।

हामी इतिहासका कविलाई फूल चढाइरहेका बेला भविष्यको मेसिनलाई नेपाली सिकाउन शब्द कम पर्न थालेका छन्।

यो कठोर सुनिन सक्छ। तर भविष्य भावुकताले चल्दैन। भविष्यलाई पाठ चाहिन्छ, आवाज चाहिन्छ, अभिलेख चाहिन्छ र प्रयोग चाहिन्छ।

हामीले आज भाषा जहाँ राख्छौँ, भोलिको पुस्ताले त्यहीँ भेट्नेछ। मञ्चमा मात्र राख्यौँ भने मञ्चमै। जीवनमा राख्यौँ भने जीवनमा।

त्यसैले म भानुजयन्ती बन्द गरौँ भन्दिनँ। मेरो प्रस्ताव सानो छ।

अर्को असार २९ मा कार्यक्रम सकिएपछि एउटा कागज खाली नरहोस्।

त्यसमा लेख्न सकियोस्: यस वर्ष हामीले एक सय बालबालिकालाई नेपाली पुस्तक दियौँ। बीस नेपाली कथा श्रव्य रूपमा अभिलेख गर्‍यौँ। दस किशोरलाई नेपालीमा लेख्न प्रोत्साहित गर्‍यौँ। पाँच पुस्तक अनुवाद गर्‍यौँ। एउटा डिजिटल अभिलेख सुरु गर्‍यौँ।

सङ्ख्या यी नै हुनुपर्छ भन्ने होइन।

तर केही त लेख्न मिलोस्।

प्रमुख अतिथिको नामभन्दा तल।

खर्चको हिसाबभन्दा माथि।

भाषाले यस वर्ष के पायो?

सायद यही एउटा प्रश्नले भानुजयन्तीको स्वरूप बदल्न सक्छ। त्यसपछि कार्यक्रमअघि परिणाम सोचिनेछ। भाषणअघि काम खोजिनेछ। माला किन्नुअघि पुस्तक सम्झिइनेछ।

असार २९ फेरि आउँछ। भानुभक्तको तस्बिर फेरि निकालिनेछ। धुलो पुछिनेछ। माला लगाइनेछ। मञ्चबाट कसैले भन्नेछ, “नेपाली भाषा हाम्रो पहिचान हो।”

यसपटक म ताली बजाउनुअघि एउटा हिसाब माग्न चाहन्छु।

गत असार २९ देखि आजसम्म भाषाले हामीबाट के पायो?

एक वर्ष थियो। तीन सय पैँसट्ठी दिन।

हामीलाई भानुभक्त सम्झन फेरि एक दिन चाहिएको छ। नेपाली भाषाले हामीलाई पूरा वर्ष दिएको थियो।

अब हिसाब हाम्रो हो।

अर्को असार २९ सम्म फेरि उसलाई एक्लै पर्खाउनु हुँदैन।

— प्रकाश खड्का ‘अभियान’